Tego może wymagać od Ciebie szef. 12 zasad, o których pracownicy często zapominają

Pracownik ma po prostu wykonać swoje zadania czy prawo wymaga od niego czegoś więcej? Odpowiedź znajduje się przede wszystkim w art. 100 Kodeksu pracy. Przepis stanowi, że pracownik ma obowiązek wykonywać pracę sumiennie i starannie. Nakłada też na niego szereg innych obowiązków, m.in. przestrzegania czasu pracy, regulaminu i porządku obowiązującego w zakładzie, zasad BHP oraz dbania o dobro pracodawcy i jego mienie. W praktyce sumienność i staranność mogą oznaczać bardzo konkretne zachowania: właściwe przygotowanie do zadania, przestrzeganie obowiązujących procedur, pilnowanie terminów, sprawdzanie wykonanej pracy czy reagowanie na problemy, które mogą utrudnić prawidłową realizację obowiązków. Co dokładnie oznaczają sumienność i staranność w pracy? Najłatwiej wyjaśnić to na przykładach.

Sumienność i staranność

Art. 100 § 1 Kodeksu pracy mówi, że pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie. Powinien również stosować się do poleceń przełożonych dotyczących pracy, jeżeli nie są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę. Obowiązek sumiennego i starannego wykonywania pracy dotyczy wszystkich pracowników, niezależnie od zajmowanego stanowiska i podstawy nawiązania stosunku pracy. Wymagana miara staranności może jednak zależeć od rodzaju wykonywanej pracy, kwalifikacji pracownika oraz zakresu powierzonych mu obowiązków.

Co kryje się pod tymi dwoma pojęciami?

Sumienność odnosi się przede wszystkim do stosunku pracownika do wykonywanej pracy. Sąd Najwyższy wskazuje, że sumienne wykonywanie pracy wiąże się m.in. ze stosowaniem się do reguł racjonalnego i prawidłowego wykonywania powierzonych zadań, czyli zasad określanych jako reguły „dobrej roboty”. Chodzi więc o rzetelne podejście do obowiązków i racjonalne wykorzystywanie wiedzy, kwalifikacji oraz umiejętności odpowiednio do rodzaju wykonywanej pracy.

Staranność dotyczy natomiast sposobu wykonywania pracy. W zależności od rodzaju obowiązków może przejawiać się m.in. w odpowiedniej jakości, kompletności i terminowości pracy oraz przestrzeganiu wymagań prawnych, technicznych i organizacyjnych związanych z wykonywanym zadaniem. Takie rozumienie staranności znajduje potwierdzenie również w orzecznictwie sądów pracy.

Najprościej można więc powiedzieć: pracownik powinien rzetelnie podchodzić do swoich obowiązków i wykonywać je w sposób odpowiedni do rodzaju pracy, obowiązujących zasad oraz okoliczności konkretnej sytuacji.

Przykład: pracownik, który nie sprawdza swojej pracy

Wyobraźmy sobie osobę zatrudnioną w księgowości. Jej zadaniem jest wprowadzanie faktur do systemu. Pracownik wie, że przed zatwierdzeniem dokumentu powinien sprawdzić numer faktury, kwotę, dane kontrahenta i datę.

Jeżeli robi to pobieżnie, ponieważ chce jak najszybciej zakończyć zadanie, a następnie wielokrotnie popełnia błędy, może to wskazywać na brak wymaganej staranności. Jeszcze wyraźniej widać problem, gdy pracownik wie o powtarzających się pomyłkach, ale nie podejmuje rozsądnych działań, aby ich unikać.

Co innego jednorazowa pomyłka, której można spodziewać się nawet przy prawidłowym wykonywaniu pracy. Obowiązek staranności nie oznacza, że pracownik ma być nieomylny. Znaczenie ma sposób wykonywania obowiązków, okoliczności konkretnej sytuacji, a w przypadku odpowiedzialności pracownika również kwestie związane z jego winą.

Przykład: mechanik i szybka naprawa

Mechanik samochodowy dostaje samochód do naprawy. Po wykonaniu prac powinien przeprowadzić przewidziane dla danej naprawy czynności kontrolne i upewnić się, że pojazd został prawidłowo przygotowany do wydania klientowi.

Jeżeli świadomie rezygnuje z wymaganej kontroli, choć jest ona elementem prawidłowej organizacji pracy, tylko po to, aby wcześniej skończyć, jego zachowanie może zostać ocenione jako naruszenie obowiązku starannego wykonywania pracy.

Jeżeli natomiast przeprowadzi przewidziane czynności kontrolne i zastosuje właściwą procedurę, a mimo to później ujawni się wada, sama wada nie musi automatycznie oznaczać naruszenia art. 100 Kodeksu pracy.

To ważne rozróżnienie. Staranność nie oznacza gwarancji bezbłędnego rezultatu. Jest obowiązkiem prawidłowego wykonywania pracy z uwzględnieniem wymagań właściwych dla danego rodzaju obowiązków.

Przykład: pracownik biurowy i termin

Pracownik otrzymuje zadanie przygotowania dokumentu do określonego dnia. Wie, że dokument jest potrzebny innemu działowi do dalszej pracy. Mimo to odkłada zadanie, zajmuje się prywatnymi sprawami w czasie pracy i nie informuje nikogo o przewidywanym opóźnieniu.

Takie zachowanie może zostać ocenione jako niesumienne. Znaczenie może mieć nie tylko sam brak dokumentu w terminie, ale również sposób wykorzystania czasu pracy oraz brak odpowiedniej reakcji na przewidywane opóźnienie.

Jeżeli natomiast pracownik rzeczywiście wykonywał zadanie, ale pojawiła się przeszkoda, której nie mógł wcześniej przewidzieć, i niezwłocznie poinformował przełożonego o problemie, sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Ocena powinna uwzględniać wszystkie okoliczności sprawy.

Nie wystarczy być w pracy

Art. 100 Kodeksu pracy obejmuje nie tylko obowiązek sumiennego i starannego wykonywania pracy. Zgodnie z § 2 pracownik powinien w szczególności przestrzegać ustalonego czasu pracy, regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie porządku.

W praktyce oznacza to, że samo fizyczne przebywanie w biurze, sklepie, magazynie czy zakładzie produkcyjnym nie jest równoznaczne z prawidłowym wykonywaniem obowiązków.

Co jeśli pracownik przez znaczną część czasu pracy zajmuje się prywatnymi zakupami w internecie, przegląda media społecznościowe albo prowadzi prywatne rozmowy, a swoje obowiązki wykonuje dopiero wtedy, gdy zbliża się termin ich zakończenia? Jeżeli takie zachowanie wpływa na realizację zadań, jakość pracy albo przestrzeganie ustalonego czasu i porządku pracy, może stanowić naruszenie obowiązków pracowniczych.

Nie oznacza to jednak, że każda krótka czynność prywatna automatycznie stanowi naruszenie art. 100 Kodeksu pracy. Znaczenie mają m.in. okoliczności konkretnego przypadku, obowiązujące u pracodawcy zasady organizacji pracy oraz wpływ zachowania na wykonywanie obowiązków.

Polecenie przełożonego też ma znaczenie

Sumienne i staranne wykonywanie pracy nie ogranicza się do samodzielnego realizowania zadań. Art. 100 § 1 Kodeksu pracy nakazuje także stosować się do poleceń przełożonych, jeżeli dotyczą pracy i nie są sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę.

Kierownik może polecić pracownikowi zastosowanie określonej procedury przy obsłudze klienta. Jeżeli pracownik świadomie ją ignoruje i bez uzasadnienia wykonuje zadanie w sposób sprzeczny z obowiązującymi zasadami, może naruszać swoje obowiązki pracownicze.

BHP też jest częścią prawidłowej pracy

Obowiązki pracownika nie ograniczają się do jakości wykonywania powierzonych zadań. Art. 100 § 2 pkt 3 Kodeksu pracy nakazuje również przestrzegać przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przepisów przeciwpożarowych.

Przykład jest prosty: magazynier wie, że określony towar należy przenosić przy użyciu odpowiedniego sprzętu. Nie powinien świadomie omijać zasad bezpieczeństwa tylko dlatego, że ręczne przeniesienie paczki zajmie mu mniej czasu.

Podobnie pracownik biurowy powinien przestrzegać zasad BHP i ochrony przeciwpożarowej obowiązujących w miejscu pracy, nawet jeśli uważa niektóre z nich za niepotrzebne.

Przestrzeganie zasad BHP jest jednym z podstawowych obowiązków pracownika. Jednocześnie obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy spoczywa także na pracodawcy.

Dbanie o mienie firmy i ochronę informacji

Art. 100 § 2 pkt 4 Kodeksu pracy zobowiązuje pracownika do dbania o dobro zakładu pracy i ochrony jego mienia. Pracownik powinien również zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.

Kierowca korzystający ze służbowego samochodu powinien używać go zgodnie z zasadami obowiązującymi u pracodawcy i dbać o niego. Pracownik korzystający z laptopa służbowego powinien odpowiednio zabezpieczać sprzęt i informacje, do których ma dostęp.

Z kolei osoba mająca dostęp do informacji dotyczących klientów nie powinna bez podstawy przekazywać ich osobom nieuprawnionym. W zależności od rodzaju informacji mogą mieć tutaj zastosowanie nie tylko przepisy Kodeksu pracy, ale również przepisy szczególne, np. dotyczące ochrony danych osobowych lub innych prawnie chronionych tajemnic.

Kodeks pracy przewiduje ponadto odrębny obowiązek przestrzegania tajemnicy określonej w przepisach szczególnych. Wynika on wprost z art. 100 § 2 pkt 5.

Zasady współżycia społecznego

Art. 100 § 2 pkt 6 Kodeksu pracy mówi, że pracownik powinien przestrzegać w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego. Jest to odrębny element katalogu podstawowych obowiązków pracowniczych.

Chodzi o zasady prawidłowego funkcjonowania w środowisku pracy i relacji z innymi osobami. Ich znaczenie zależy od okoliczności konkretnej sytuacji i charakteru stosunku pracy.

Nie każde zachowanie, które komuś wydaje się nieuprzejme czy niewłaściwe, będzie automatycznie naruszeniem tego obowiązku. Ocena powinna uwzględniać charakter zachowania, jego kontekst oraz przyjęte standardy funkcjonowania w miejscu pracy.

Czy od każdego pracownika wymaga się dokładnie tego samego?

Nie. Zakres wymaganej staranności jest związany z rodzajem wykonywanej pracy. Inne wymagania dotyczą osoby wykonującej proste czynności administracyjne, inne operatora maszyny, kierowcy, księgowego czy pracownika wykonującego pracę wymagającą szczególnych kwalifikacji.

Znaczenie mogą mieć również zakres obowiązków, posiadane kwalifikacje, doświadczenie oraz stanowisko zajmowane przez pracownika.

W przypadku osób zajmujących stanowiska kierownicze lub samodzielne może być uzasadnione oczekiwanie wyższego poziomu staranności, odpowiedniego do zakresu ich odpowiedzialności.

Na przykład kierownik odpowiadający za organizację pracy zespołu może ponosić odpowiedzialność za zaniedbania związane również z niewłaściwym wykonywaniem obowiązków kierowniczych, a nie tylko za niewykonanie konkretnej czynności własnymi rękami.

Sumienność nie oznacza pracy bez przerwy

Trzeba też rozprawić się z pewnym nieporozumieniem. Sumienny pracownik nie jest pracownikiem, który ma pracować szybciej, dłużej i bez przerwy.

Kodeks pracy określa obowiązki zarówno pracownika, jak i pracodawcy. Pracodawca powinien m.in. organizować pracę w sposób zapewniający pełne wykorzystanie czasu pracy, a także osiąganie wysokiej wydajności i należytej jakości pracy przy wykorzystaniu uzdolnień i kwalifikacji pracowników. Jednocześnie organizacja pracy musi uwzględniać obowiązujące przepisy prawa pracy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy.

Obowiązek sumiennego wykonywania pracy nie oznacza więc automatycznie obowiązku stałego zwiększania tempa pracy ani obowiązku pracy ponad obowiązujące normy czasu pracy poza przypadkami, w których praca taka jest dopuszczalna i zlecona zgodnie z przepisami. Wymagana staranność powinna być oceniana z uwzględnieniem rzeczywistych warunków wykonywania danej pracy.

Co oznacza sumienne i staranne wykonywanie pracy w praktyce?

Najłatwiej zapamiętać to na konkretnych sytuacjach. Przejawem sumiennego i starannego wykonywania pracy może być w szczególności to, że pracownik:

* przygotowuje się do wykonania zadania i korzysta z informacji potrzebnych do jego prawidłowej realizacji;

* przestrzega obowiązujących procedur i instrukcji związanych z wykonywaną pracą;

* sprawdza swoją pracę, jeżeli charakter zadania tego wymaga;

* wykonuje zadania w ustalonych terminach;

* właściwie wykorzystuje czas pracy;

* stosuje się do zgodnych z prawem poleceń dotyczących pracy;

* przestrzega zasad BHP i ochrony przeciwpożarowej;

* dba o powierzone mienie pracodawcy;

* chroni informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę;

* przestrzega tajemnic określonych w odrębnych przepisach;

* respektuje zasady współżycia społecznego obowiązujące w zakładzie pracy;

* odpowiednio reaguje, gdy pojawia się problem mogący wpłynąć na prawidłowe wykonanie zadania.

Nie każdy z tych przykładów jest osobnym elementem ustawowej definicji sumienności lub staranności. Część wynika bezpośrednio z innych punktów art. 100 § 2, a część stanowi praktyczny przejaw prawidłowego wykonywania obowiązków w określonych warunkach.