Środki zabezpieczające bez orzekania o winie? Wyjątek z art. 17 § 3 KPK

Właśnie dlatego ustawodawca wprowadził rozwiązanie z art. 17 § 3 Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten wyłącza zwykłą zasadę, zgodnie z którą brak winy powinien kończyć postępowanie. Pozwala on kontynuować proces, choć nie w celu wymierzenia kary, lecz w celu rozważenia zastosowania środków zabezpieczających wobec osoby, która mimo braku winy, może stwarzać zagrożenie dla porządku publicznego.

Zrozumienie tego mechanizmu wymaga przyjrzenia się istocie postępowania zabezpieczającego oraz jego roli w systemie prawa karnego. To ono wyznacza granicę między odpowiedzialnością karną a potrzebą ochrony społeczeństwa przed przyszłymi zagrożeniami.

Zasada działania art. 17 § 3 KPK

Art. 17 § 3 KPK wprowadza rozwiązanie, które na pierwszy rzut oka może wydawać się sprzeczne z logiką procesu karnego. Przepis stanowi, że nawet jeśli w toku sprawy ustalono, że winy sprawcy nie można przypisać, postępowanie nie musi być umorzone. Może być kontynuowane, ale wyłącznie w jednym, jasno określonym kierunku.

Organ nie dąży już do skazania ani do ustalenia wymiaru kary. Celem dalszych czynności staje się ocena, czy istnieją podstawy do zastosowania wobec tej osoby środków zabezpieczających. Postępowanie zmienia więc swój charakter, tak jak zmienia kurs statku, który po utracie kompasu wciąż może płynąć do najbliższego portu, choć nie dotrze już do pierwotnego celu.

Jaki jest cel środków zabezpieczających?

Środki zabezpieczające pełnią inną funkcję niż kara. Nie służą potępieniu ani odpłacie, nie są też wyrazem moralnej oceny działania sprawcy. Mają natomiast zapobiegać temu, aby osoba, która nie ponosi winy, na przykład z powodu choroby psychicznej, zaburzeń świadomości lub innego stanu wyłączającego możliwość kierowania swoim zachowaniem, nie dopuściła się ponownie czynu zabronionego.

To reakcja, która ma charakter ochronny, a nie represyjny. Państwo nie sięga tu po karę, ponieważ nie może jej wymierzyć. Sięga natomiast po instrument, który ma ograniczyć ryzyko, gdy okoliczności sprawy wskazują, że osoba ta mogłaby ponownie naruszyć prawo, nie panując nad swoim zachowaniem.

Można to porównać do sytuacji z codziennego życia, w której ktoś omyłkowo powoduje niebezpieczną sytuację, nie dlatego że chciał, ale dlatego że nie kontrolował własnych działań. Odpowiedzią nie jest oskarżenie i potępienie, ale zabezpieczenie przed ponownym zagrożeniem.

Dlaczego wina nie jest wymagana?

Aby zrozumieć sens działania art. 17 § 3 KPK, trzeba odróżnić dwie kwestie: czyn zabroniony i winę.

• Czyn zabroniony to naruszenie prawa. Zdarzenie, które miało miejsce i odpowiada opisowi ustawowemu.
• Wina to możliwość przypisania sprawcy odpowiedzialności za to, co zrobił, czyli ocena jego psychicznego stosunku do czynu.

W niektórych sytuacjach czyn zabroniony rzeczywiście został popełniony, ale sprawca nie może ponosić winy, bo nie rozumiał znaczenia swojego działania lub nie mógł nim kierować. Źródła, które przekazałeś, nie podają przykładów, ale można to obrazowo porównać do osoby, która w momencie zdarzenia nie panowała nad sobą z przyczyn całkowicie od niej niezależnych.

W takich przypadkach prawo nie może wymierzyć kary, ale nie może również ignorować faktu, że zachowanie to miało miejsce i może się powtórzyć. Dlatego ustawodawca przewidział postępowanie zabezpieczające, którego celem jest ochrona, a nie osąd.

Podsumowanie

Art. 17 § 3 Kodeksu postępowania karnego tworzy wyjątkowy mechanizm. Pozwala kontynuować postępowanie wtedy, gdy przypisanie winy jest niemożliwe, ale jednocześnie zachodzi potrzeba zabezpieczenia społeczeństwa przed ponownym popełnieniem czynu zabronionego. To rozwiązanie, które oddziela odpowiedzialność karną od kwestii bezpieczeństwa publicznego.

W praktyce oznacza to, że proces karny może zostać przedłużony, ale już nie po to, aby kogoś ukarać. Jego celem staje się ocena, czy istnieją podstawy do zastosowania środków zabezpieczających, czyli instrumentów, które mają zapobiegać przyszłym zagrożeniom.