Wśród podstawowych obowiązków pracownika wymienionych w art. 100 Kodeksu pracy znajduje się zasada, która na pierwszy rzut oka może wydawać się bardzo ogólna. Zgodnie z art. 100 § 2 pkt 4 pracownik ma dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.
Co to oznacza w codziennej pracy? Najprościej mówiąc: pracownik powinien wykonywać swoje obowiązki z poszanowaniem uzasadnionych interesów pracodawcy. Nie powinien działać w sposób naruszający te interesy, w szczególności podejmować działań prowadzących do wyrządzenia pracodawcy szkody. Powinien też właściwie korzystać z powierzonego mu majątku oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.
Chodzi o dbałość o interesy pracodawcy. Dotyczy on zarówno interesów majątkowych, jak i niemajątkowych zakładu pracy. Nie chodzi więc wyłącznie o pieniądze. W określonych sytuacjach w grę może wchodzić także reputacja pracodawcy, jego relacje z klientami czy prawidłowe funkcjonowanie organizacji.
Nie oznacza to jednak, że pracownik ma obowiązek zawsze przedkładać interes pracodawcy nad własne prawa lub wykonywać każde polecenie przełożonego. Obowiązek dbałości o dobro zakładu pracy trzeba odczytywać razem z pozostałymi przepisami prawa pracy.
Nie działaj przeciwko pracodawcy
Wyobraźmy sobie pracownika firmy handlowej, który ma dostęp do informacji o ważnym kliencie. Wie, że kontrahent jest niezadowolony z obecnego dostawcy i rozważa zmianę firmy. Przekazanie tej informacji konkurencyjnemu przedsiębiorstwu może zaszkodzić pracodawcy. Nie jest to zwykła pogawędka przy kawie, lecz działanie mogące uderzyć w interes firmy.
Inny przykład: pracownik przedsiębiorstwa dowiaduje się, że firma przygotowuje ofertę w dużym przetargu. Zamiast zachować tę wiedzę dla siebie, przekazuje konkurentowi informacje o cenie, jaką zamierza zaproponować jego pracodawca. Takie zachowanie może mieć dla firmy bardzo poważne konsekwencje.
Obowiązek dbania o dobro zakładu pracy może mieć także znacznie bardziej przyziemny wymiar. Pracownik sklepu, który celowo wprowadza klientów w błąd, aby skierować ich do konkurencyjnego punktu, działa wbrew interesowi swojego pracodawcy. Podobnie pracownik, który świadomie niszczy relacje firmy z klientem albo wykorzystuje swoje stanowisko do załatwiania prywatnych interesów kosztem przedsiębiorstwa, może naruszać podstawowe obowiązki pracownicze.
Nie oznacza to jednak, że pracownik ma bezkrytycznie wykonywać wszystko, czego oczekuje przełożony. Art. 100 § 1 Kodeksu pracy stanowi, że pracownik ma stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę. Obowiązek lojalności nie daje pracodawcy prawa do wymagania od pracownika wykonywania czynności niezgodnych z prawem.
Firmowe mienie to nie tylko komputer i samochód
Druga część art. 100 § 2 pkt 4 dotyczy ochrony mienia pracodawcy. Tutaj również nie chodzi wyłącznie o oczywiste przypadki kradzieży.
Mieniem pracodawcy może być między innymi samochód służbowy, komputer, telefon, narzędzia, maszyny, materiały czy wyposażenie biura. Pracownik powinien korzystać z nich z należytą starannością oraz zgodnie z obowiązującymi zasadami, poleceniami pracodawcy i przeznaczeniem danego składnika majątku. Dokumenty i inne nośniki informacji mogą natomiast podlegać ochronie również jako element dokumentacji pracodawcy lub ze względu na zawarte w nich informacje.
Przykład? Kierowca zatrudniony w przedsiębiorstwie transportowym otrzymuje samochód służbowy. Jeżeli korzysta z niego wbrew zasadom ustalonym przez pracodawcę, narażając pojazd na niepotrzebne zużycie lub uszkodzenie, może naruszać obowiązek ochrony mienia.
Samo korzystanie z samochodu służbowego do celów prywatnych nie musi jednak automatycznie oznaczać naruszenia obowiązków pracowniczych. Jeżeli pracodawca wyraźnie na takie korzystanie zezwolił i określił jego zasady - ok. Problem pojawia się wtedy, gdy pracownik korzysta z mienia bez zgody, wbrew ustalonym regułom albo w sposób narażający pracodawcę na szkodę.
W firmie produkcyjnej podobną rolę będą pełniły maszyny i narzędzia. Pracownik nie powinien ignorować ustalonych zasad ich użytkowania ani celowo doprowadzać do ich uszkodzenia. W biurze mieniem pracodawcy może być natomiast sprzęt komputerowy, telefon czy wyposażenie stanowiska pracy.
Warto pamiętać, że odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną pracodawcy jest uregulowana w Kodeksie pracy odrębnie. Sam fakt, że powstała szkoda, nie oznacza automatycznie, że pracownik zawsze musi pokryć jej pełną wartość. Znaczenie mają między innymi okoliczności powstania szkody, wina pracownika oraz rodzaj mienia i zasady, na jakich zostało mu powierzone.
Tajemnica w pracy. Jakich informacji nie powinien ujawniać pracownik?
Trzeci element obowiązku z art. 100 § 2 pkt 4 dotyczy informacji. Pracownik ma zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.
W praktyce mogą to być na przykład informacje o planowanych inwestycjach, cenach oferowanych konkretnym klientom, strategii sprzedaży, przygotowywanych produktach, negocjacjach handlowych czy problemach, które firma dopiero próbuje rozwiązać.
Na przykład pracownik działu zakupów zna warunki cenowe wynegocjowane przez jego przedsiębiorstwo z dostawcą. Jeżeli przekaże te dane konkurencyjnej firmie, może osłabić pozycję negocjacyjną swojego pracodawcy.
Podobnie pracownik firmy technologicznej, który uczestniczy w przygotowaniu nowego produktu, nie powinien publikować dzielić się informacjami o rozwiązaniach, które nie zostały jeszcze ujawnione. Nawet pozornie niewinne słowa mogą dostarczyć konkurencji cennych informacji.
Trzeba jednak pamiętać, że nie każda informacja zdobyta w pracy automatycznie staje się tajemnicą. Art. 100 § 2 pkt 4 odnosi obowiązek zachowania informacji w tajemnicy do takich informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Oceniając konkretny przypadek, trzeba więc brać pod uwagę charakter informacji i możliwe skutki jej ujawnienia.
Warto również odróżnić ten obowiązek od tajemnic chronionych na podstawie innych ustaw. Art. 100 § 2 pkt 5 Kodeksu pracy nakazuje pracownikowi przestrzegać tajemnicy określonej w odrębnych przepisach. W zależności od stanowiska mogą więc obowiązywać pracownika dodatkowe regulacje dotyczące określonych informacji.
Czy rozmowa ze znajomym może być problemem?
Czasami tak. Nie każda informacja poznana w pracy automatycznie staje się tajemnicą, a art. 100 § 2 pkt 4 nie oznacza zakazu rozmawiania o wszystkim, co dzieje się w firmie.
Znaczenie ma przede wszystkim charakter informacji i możliwość powstania szkody po stronie pracodawcy. Jeśli pracownik banku opowiada znajomym o szczegółach wewnętrznej strategii firmy, może narazić pracodawcę na problemy. Jeżeli natomiast mówi, że w jego biurze trwa remont, trudno uznać samą taką informację za wiadomość, której ujawnienie mogłoby zaszkodzić pracodawcy.
Granice trzeba więc oceniać w konkretnych okolicznościach. Istotne jest także to, czy informacja została przekazana osobie uprawnionej do jej otrzymania, czy też trafiła do osób trzecich.
Lojalność nie oznacza zakazu krytykowania pracodawcy
To również ważne rozróżnienie. Obowiązek dbania o dobro zakładu pracy nie oznacza, że pracownik musi udawać, iż wszystko w firmie działa idealnie.
Nie można utożsamiać lojalności wobec pracodawcy z obowiązkiem bezwarunkowego milczenia o każdym problemie. Pracownik zachowuje swoje prawa, w tym możliwość korzystania z przewidzianych prawem procedur zgłaszania nieprawidłowości.
Szczególne znaczenie ma tutaj ustawa o ochronie sygnalistów. Przewiduje ona ochronę osób dokonujących zgłoszeń lub ujawnień publicznych dotyczących naruszeń prawa, jeżeli spełnione są określone w ustawie warunki.
W szczególności dokonanie zgłoszenia lub ujawnienia publicznego zgodnie z warunkami określonymi w ustawie nie powinno być traktowane jako zwykłe naruszenie obowiązku lojalności wobec pracodawcy. Art. 16 ustawy przewiduje, że dokonanie zgłoszenia lub ujawnienia publicznego nie może - przy spełnieniu ustawowych warunków - stanowić podstawy odpowiedzialności m.in. za naruszenie obowiązku zachowania tajemnicy, w tym tajemnicy przedsiębiorstwa. Nie oznacza to generalnego zwolnienia sygnalisty z obowiązku zachowania tajemnicy.
Nie jest też tak, że każda krytyka pracodawcy albo każda informacja przekazana na zewnątrz automatycznie korzysta z ochrony. W przypadku sygnalisty znaczenie ma między innymi to, czy miał on uzasadnione podstawy sądzić, że przekazywana informacja jest prawdziwa i dotyczy naruszenia prawa, a także czy został spełniony właściwy tryb zgłoszenia lub ujawnienia publicznego.
Szczególne warunki dotyczą zwłaszcza ujawnienia publicznego. Sama decyzja o opublikowaniu informacji w internecie, przekazaniu jej mediom czy poinformowaniu osób postronnych nie oznacza jeszcze automatycznego objęcia ochroną przewidzianą dla sygnalistów.
Trzeba więc odróżnić zgodne z prawem korzystanie z uprawnień pracowniczych, dopuszczalną krytykę pracodawcy czy ustawowo chronione zgłoszenie od świadomego rozpowszechniania nieprawdziwych informacji lub działań naruszających obowiązki pracownicze.
Co grozi za naruszenie obowiązków pracownika?
Naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych może mieć konsekwencje zawodowe. W zależności od rodzaju zachowania, jego skutków i stopnia winy pracodawca może zastosować przewidziane prawem środki odpowiedzialności porządkowej, a w określonych sytuacjach może również dojść do rozwiązania umowy o pracę.
W poważnych przypadkach naruszenie podstawowego obowiązku pracowniczego może uzasadniać rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Zgodnie z art. 52 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy dotyczy to sytuacji ciężkiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych.
Nie każde przewinienie automatycznie uzasadnia jednak taką reakcję. Ocena konkretnego zachowania wymaga uwzględnienia między innymi okoliczności sprawy, stopnia winy pracownika, charakteru naruszenia oraz jego skutków.
Również odpowiedzialność materialna nie powstaje automatycznie w każdym przypadku, w którym pracodawca poniósł stratę. Kodeks pracy przewiduje szczegółowe zasady odpowiedzialności pracowników za szkody wyrządzone pracodawcy, w tym odrębne regulacje dotyczące mienia powierzonego pracownikowi.
Trzy zasady, które warto zapamiętać
Art. 100 § 2 pkt 4 Kodeksu pracy można w codziennym życiu zawodowym sprowadzić do trzech prostych pytań.
Po pierwsze: czy swoim działaniem nie naruszam uzasadnionych interesów pracodawcy?
Pracownik powinien wykonywać swoje obowiązki tak, aby nie działać w sposób naruszający uzasadnione interesy zakładu pracy i nie narażać go bezpodstawnie na szkodę.
Po drugie: czy właściwie korzystam z tego, co należy do pracodawcy?
Samochód, komputer, narzędzia, dokumenty czy wyposażenie przedsiębiorstwa nie stają się prywatnym majątkiem pracownika tylko dlatego, że zostały mu udostępnione. Sposób korzystania z nich powinien odpowiadać ustalonym zasadom i obowiązkom pracowniczym.
Po trzecie: czy informacja, którą chcę przekazać dalej, może zaszkodzić pracodawcy?
Jeżeli odpowiedź brzmi „tak”, potrzebna jest szczególna ostrożność. Trzeba jednak pamiętać, że obowiązek zachowania poufności nie wyłącza praw pracownika ani ochrony przewidzianej w przepisach, w szczególności dotyczących sygnalistów.
To właśnie w takich codziennych sytuacjach widać, co w praktyce oznacza obowiązek dbania o dobro zakładu pracy. Nie chodzi o to, aby pracownik poświęcał dla firmy całe swoje życie ani bezkrytycznie podporządkowywał się pracodawcy. Chodzi o podstawową lojalność, rozsądek i odpowiedzialne obchodzenie się z majątkiem oraz informacjami, do których dostęp daje wykonywana praca - przy jednoczesnym poszanowaniu praw pracownika i innych obowiązujących przepisów.
UWAGA: Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi on porady prawnej. W celu uzyskania wiążącej interpretacji i oceny Twojej indywidualnej sytuacji, skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem lub radcą prawnym.