Podstawowe obowiązki pracownika zostały określone w art. 100 Kodeksu pracy. Przepis wskazuje zarówno ogólną zasadę wykonywania pracy, jak i konkretne obowiązki, których pracownik powinien przestrzegać. Obecnie obowiązujący tekst Kodeksu pracy zawiera w art. 100 m.in. obowiązek sumiennego i starannego wykonywania pracy oraz przestrzegania określonych zasad obowiązujących w zakładzie pracy.
Trzeba przy tym pamiętać o ważnej rzeczy: art. 100 nie jest zamkniętą listą wszystkich obowiązków. Przepis mówi, że pracownik jest obowiązany w szczególności przestrzegać wymienionych zasad. Zakres obowiązków może więc wynikać również z rodzaju wykonywanej pracy, umowy o pracę, regulaminów czy innych przepisów.
Najprościej można powiedzieć, że od pracownika oczekuje się nie tylko wykonania konkretnego zadania, ale także właściwego zachowania w czasie pracy i poszanowania interesów pracodawcy.
Praca ma być wykonywana sumiennie i starannie
Pierwsza i najważniejsza zasada brzmi: pracownik powinien wykonywać pracę sumiennie i starannie.
Co to oznacza w praktyce? Pracownik powinien przykładać się do powierzonych mu zadań, wykonywać je zgodnie z wymaganiami stanowiska i zachowywać należytą dokładność. To nie tak, że każda pomyłka automatycznie oznacza naruszenie obowiązków pracowniczych. Błąd może się zdarzyć nawet osobie wykonującej pracę z należytą starannością.
Znaczenie ma sposób wykonywania obowiązków.
Na przykład pracownik biurowy, który przygotowuje zestawienie finansowe, powinien sprawdzić dane przed przekazaniem dokumentu przełożonemu. Z kolei pracownik magazynu powinien wykonywać swoje zadania zgodnie z obowiązującymi procedurami, a operator maszyny przestrzegać zasad bezpiecznej obsługi urządzenia.
Czy trzeba wykonywać każde polecenie szefa?
To jedno z częstszych pytań dotyczących obowiązków pracownika. Odpowiedź brzmi: nie każde polecenie przełożonego musi zostać wykonane.
Art. 100 Kodeksu pracy nakazuje stosować się do poleceń przełożonych, ale tylko wtedy, gdy dotyczą pracy i nie są sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę.
Jeżeli przełożony poleca pracownikowi wykonanie zadania dotyczącego pracy i zgodnego z prawem oraz umową o pracę, pracownik co do zasady powinien takie polecenie wykonać.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy polecenie jest niezgodne z prawem. Pracodawca nie może skutecznie nakazać pracownikowi wykonywania czynności z naruszeniem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.
Znaczenie ma również umowa o pracę. Polecenie musi dotyczyć pracy i pozostawać w granicach wynikających z przepisów oraz warunków zatrudnienia. Sam fakt, że polecenie wydał przełożony, nie oznacza więc, że pracownik ma obowiązek wykonać je bez żadnych ograniczeń.
Czas pracy też jest obowiązkiem
Pracownik powinien przestrzegać czasu pracy ustalonego w zakładzie pracy. Art. 100 wymienia to wprost wśród podstawowych obowiązków.
W praktyce oznacza to m.in. obowiązek przestrzegania ustalonego rozkładu czasu pracy. Jeżeli pracownik ma rozpocząć pracę o godz. 8, nie może samowolnie uznać, że będzie przychodził o 9, nawet jeśli w jego ocenie nie wpływa to na wykonywanie zadań.
Podobnie pracownik nie powinien samodzielnie skracać czasu pracy ani opuszczać stanowiska bez odpowiedniej podstawy.
Nie oznacza to jednak, że każde spóźnienie jest automatycznie ciężkim naruszeniem obowiązków pracowniczych. Ocena konkretnego zachowania zależy od okoliczności. Jednorazowe zdarzenie i świadome, powtarzające się lekceważenie ustalonego czasu pracy to dwie różne sytuacje.
Regulamin pracy i porządek w firmie
Kolejny obowiązek dotyczy przestrzegania regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku.
Pracownik powinien więc stosować się do zasad organizacyjnych obowiązujących w miejscu pracy. Mogą one dotyczyć np. sposobu potwierdzania obecności, korzystania z określonych pomieszczeń, organizacji pracy czy zasad obowiązujących podczas wykonywania konkretnych czynności.
Przykład? Jeżeli w firmie obowiązuje określona procedura obiegu dokumentów, pracownik powinien jej przestrzegać. Nie może dowolnie omijać ustalonych etapów tylko dlatego, że jego zdaniem będzie szybciej.
Oczywiście regulamin czy wewnętrzna procedura nie mogą być sprzeczne z przepisami prawa.
BHP i przepisy przeciwpożarowe
Art. 100 Kodeksu pracy zobowiązuje pracownika do przestrzegania przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przepisów przeciwpożarowych.
Ten obowiązek dotyczy nie tylko osób pracujących na budowie, w fabryce czy magazynie. Ma znaczenie także w biurze.
Pracownik powinien stosować się do zasad dotyczących bezpiecznego wykonywania pracy, korzystać z wymaganych środków ochrony i przestrzegać instrukcji obowiązujących na danym stanowisku.
Pracownik magazynu nie powinien ignorować zasad dotyczących poruszania się w strefie pracy wózków widłowych. Pracownik biurowy również nie może lekceważyć zasad bezpieczeństwa tylko dlatego, że jego stanowisko nie jest związane z obsługą maszyn.
Przepisy BHP mają chronić zdrowie i życie, dlatego ich przestrzeganie jest jednym z podstawowych elementów prawidłowego wykonywania pracy.
Dobro zakładu pracy i firmowe mienie
Kolejna grupa obowiązków jest szersza. Pracownik powinien dbać o dobro zakładu pracy i chronić jego mienie. Ma również obowiązek zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.
Co może oznaczać dbanie o mienie firmy? To między innymi właściwe korzystanie ze sprzętu, narzędzi, samochodów służbowych czy innych rzeczy należących do pracodawcy.
To, że pracownik otrzymuje firmowy laptop, nie oznacza, że może traktować go jak własny sprzęt i korzystać z niego bez ograniczeń. Powinien używać go zgodnie z zasadami obowiązującymi w firmie i chronić przed uszkodzeniem czy utratą.
Podobnie pracownik korzystający z samochodu służbowego powinien dbać o powierzone mu mienie.
Poufność. Nie wszystko można wynieść z firmy
Art. 100 nakłada również obowiązek zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Przepis przewiduje ponadto obowiązek przestrzegania tajemnicy określonej w odrębnych przepisach.
W praktyce może chodzić o informacje dotyczące działalności firmy, jej klientów, stosowanych rozwiązań czy planów biznesowych o ile ich ujawnienie mogłoby wyrządzić pracodawcy szkodę.
Przykład: pracownik, który ma dostęp do niepublicznych informacji o planowanej inwestycji firmy, nie powinien przekazywać ich osobom postronnym, jeżeli ich ujawnienie mogłoby zaszkodzić pracodawcy.
Warto odróżnić ten obowiązek od szczególnych tajemnic wynikających z innych ustaw. Art. 100 pkt 5 nakazuje także przestrzegać tajemnicy określonej w odrębnych przepisach.
Jak zachowywać się w pracy?
Na liście obowiązków pracownika znajduje się również przestrzeganie w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego.
To sformułowanie może brzmieć ogólnie, ale jego sens jest dość praktyczny. Chodzi o respektowanie podstawowych zasad właściwego funkcjonowania w środowisku pracy i poszanowanie innych osób.
Praca nie odbywa się w próżni. Pracownik powinien uwzględniać prawa i uzasadnione interesy współpracowników oraz innych osób, z którymi ma kontakt zawodowy.
Przykładowo celowe poniżanie współpracownika, agresywne zachowanie czy świadome zakłócanie pracy zespołu mogą być oceniane nie tylko jako problem organizacyjny, lecz także przez pryzmat obowiązków pracowniczych.
Nie oznacza to oczywiście, że pracownik musi zgadzać się ze wszystkimi kolegami lub przełożonym. Różnica zdań jest czymś normalnym. Znaczenie ma sposób zachowania i respektowanie zasad obowiązujących w miejscu pracy.
Zakres obowiązków pracownika to nie tylko „lista zadań”
Warto spojrzeć na art. 100 Kodeksu pracy szerzej. Zakres obowiązków pracownika nie ogranicza się do odpowiedzi na pytanie: „Co mam zrobić?”. Obejmuje także pytania: Jak mam wykonywać pracę? Jakich zasad muszę przestrzegać? Jak powinienem korzystać z firmowego mienia? Jakich informacji nie mogę ujawniać?
Podstawowe obowiązki pracownika można więc sprowadzić do kilku obszarów:
* sumienne i staranne wykonywanie pracy;
* wykonywanie poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę;
* przestrzeganie ustalonego czasu pracy;
* przestrzeganie regulaminu pracy i porządku w zakładzie;
* przestrzeganie zasad BHP i przepisów przeciwpożarowych;
* dbanie o dobro zakładu pracy i ochrona jego mienia;
* zachowanie wymaganej poufności;
* przestrzeganie tajemnic wynikających z odrębnych przepisów;
* przestrzeganie zasad współżycia społecznego.
Co pracownik powinien zapamiętać?
Art. 100 Kodeksu pracy nie oznacza, że pracownik ma być bezkrytycznie posłuszny przełożonemu. Nie oznacza też, że każda pomyłka, spóźnienie czy konflikt z kolegą automatycznie stanowi poważne naruszenie obowiązków.
Najważniejsza zasada jest więc prosta: pracownik ma nie tylko wykonać swoją pracę, ale też robić to zgodnie z prawem, zasadami obowiązującymi w firmie oraz wymaganiami wynikającymi z charakteru zatrudnienia. Znajomość tych reguł pozwala lepiej rozumieć zarówno swoje prawa, jak i obowiązki. A w razie sporu pomaga odpowiedzieć na podstawowe pytanie: czego pracodawca rzeczywiście może wymagać od pracownika?
UWAGA: Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi on porady prawnej. W celu uzyskania wiążącej interpretacji i oceny Twojej indywidualnej sytuacji, skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem lub radcą prawnym.